वेदान्त दर्शन हिमवत् खण्ड तथा विशेषतः भारतीय उपमहाद्वीपको चिन्तन परम्पराको एउटा प्रमुख एवं गहन धारा हो। वैदिक दर्शनको मर्म नै प्राचीन भारतीय उपमहाद्वीपको सभ्यता, राज्य निर्माण, समाज विकास, संस्कार, अनुशासन, जीवनपद्धति र परिवार निर्माणको आधारशिलाका रूपमा रहेको पाइन्छ। यस दर्शनका मूल मर्म र मन्त्रहरू विशेषतः वेद, उपनिषद् तथा पुराणहरूमा लिपिबद्ध गरिएका छन् भने तिनका पनि व्याख्यानहरूका अनेकौँ ग्रन्थहरू उपलब्ध छन्। विशेषतः वेदान्त दर्शनले जीवन, जगत्, आत्मा, र ब्रह्म (परम चेतना वा परमसत्य) बीचको सम्बन्धको गहन व्याख्या गर्दछ। 'वेदको सार' शाब्दिक अर्थ रहेको वेदान्तले यसलाई वैदिक ज्ञानको पराकाष्ठाका रूपमा स्थापित गर्दछ। यस दर्शनले केवल सृष्टिको उत्पत्तिको बारेमा मात्र चर्चा गर्दैन, बरु मानव अस्तित्वको गहिरो अर्थ, परम मुक्ति (मोक्ष) र सत्यको वास्तविक स्वरूपको अन्वेषणमा केन्द्रित छ। समाज विकास र चिन्तन पद्धतिमा आउने परिमार्जनसँगै वेद र उपनिषद्जस्ता यसका मूल ग्रन्थमा आधारित व्याख्याहरू फरक-फरक हुँदै गए, जसले यसका विभिन्न सम्प्रदाय र उप-सम्प्रदायहरूलाई जन्म दियो। तथापि, वेदान्तको मूल उद्देश्य अज्ञानताको निवारण गरी आत्मज्ञान प्राप्त गर्नु र दुःखबाट मुक्त भई शाश्वत आनन्दको प्राप्ति गर्नु नै हो।
वेदान्तका प्रमुख आचार्य र तिनका दर्शनः
वेदान्त दर्शनको मूल मर्म परम ब्रह्मको अस्तित्व र यसको व्याख्यामा केन्द्रित छ। यसलाई व्याख्या गर्ने क्रममा विभिन्न आचार्य तथा ऋषिहरूले विभिन्न कालखण्डमा आफ्ना मौलिक व्याख्याहरू प्रस्तुत गरेका छन्। यीमध्ये शंकराचार्य, रामानुजाचार्य र चैतन्य महाप्रभुका दर्शनहरू विशेष उल्लेखनीय छन्, जसले वेदान्त परम्परालाई विविध आयाम प्रदान गरेका छन्।
शंकराचार्यको अद्वैत वेदान्तः
सातौँ शताब्दीका महान् दार्शनिक शंकराचार्यको मुख्य सिद्धान्त अद्वैत हो, जसको अर्थ 'अद्वितीय' वा 'द्वैत नभएको' भन्ने बुझिन्छ। उहाँका अनुसार, परम वास्तविकता (ब्रह्म) मात्र एक र अन्तिम सत्य हो। यो निर्गुण (गुणरहित), निराकार र अवर्णनीय छ। यो शुद्ध चेतना, अस्तित्व र आनन्द (सत्-चित्-आनन्द) को स्वरूप हो, जुन सबै प्रकारका नाम, रूप र विशेषताहरूभन्दा पर छ।
संसारको वास्तविकतालाई शंकराचार्यले मिथ्या (अवास्तविक वा भ्रमपूर्ण) मान्नुभएको छ। उहाँका अनुसार यो भौतिक संसार र यसका विविधताहरू ब्रह्ममाथि माया (ईश्वरीय भ्रमपूर्ण शक्ति) द्वारा सिर्जना गरिएको एउटा उपस्थिति मात्र हो, जसरी अँध्यारोमा डोरीलाई सर्प ठानिन्छ। यो व्यवहारिक रूपमा सत्य देखिए पनि, परमार्थिक रूपमा सत्य होइन। व्यक्तिगत आत्मा (आत्मा) र ब्रह्म सारमा एउटै हुन् भन्ने अद्वैत वेदान्तको मूल मान्यता हो। आत्माको भिन्नता वा पृथकताको भावना अविद्या (अज्ञानता) को कारणले हुन्छ। मोक्ष (मुक्ति) को मार्ग ज्ञान योग अर्थात् आत्म-ज्ञान र आत्म-अनुसन्धानद्वारा प्राप्त हुन्छ। यसमा आत्मा र ब्रह्मको एकताको अनुभूति गर्नु पर्छ। जब यो साँचो ज्ञान (विद्या) प्राप्त हुन्छ, द्वैतको भ्रम समाप्त हुन्छ र व्यक्तिले "अहम् ब्रह्मास्मि" (म नै ब्रह्म हुँ) भन्ने बोध गर्छ।
रामानुजाचार्यको विशिष्टाद्वैत वेदान्तः
एघारौँ शताब्दीका आचार्य रामानुजाचार्यको दर्शनलाई विशिष्टाद्वैत भनिन्छ, जसको अर्थ 'विशेषतासहितको अद्वैत' हो। उहाँका विचारहरू शंकराचार्यभन्दा भिन्न छन्। रामानुजाचार्यका अनुसार, ब्रह्म (भगवान् नारायण/विष्णु) नै परम सत्य हो, तर यो ब्रह्म सगुण (असंख्य शुभ गुणहरूले युक्त) र सधैं विशिष्टिकृत भगवान् हो, जसमा निर्गुण वा दोष हुदैनन्। आत्मा, जगत् र ब्रह्मको सम्बन्ध व्याख्या गर्न रामानुजाचार्यले शरीर र आत्माको सम्बन्धको उदाहरण दिनुभएको छ। जसरी शरीर आत्माको अंश भएर पनि भिन्न हुन्छ, त्यसरी नै व्यक्तिगत आत्माहरू (चित्) र भौतिक संसार (अचित्) वास्तविक छन्, शाश्वत छन् र भगवानसँग अभिन्न रूपमा जोडिएका छन्। रामानुजाचार्यका अनुसार आत्मा भगवानसँग पूर्णतया एकरूप हुँदैनन्। उहाँले भौतिक संसार र व्यक्तिगत आत्माहरूलाई वास्तविक मान्नुभएको छ र यो भ्रमपूर्ण होइन भनेर ब्याख्या गर्नुभएको छ। मोक्षको मुख्य माध्यम भक्ति (प्रेममय सेवा) र प्रपत्ति (पूर्ण समर्पण) हो। रामानुजाचार्यका अनुसार, मोक्ष भनेको भौतिक बन्धनबाट मुक्त भएर वैकुण्ठ (भगवानको आध्यात्मिक धाम) मा भगवानको नजिक रहेर शाश्वत सेवामा लीन हुनु हो, जहाँ आत्माले आफ्नो छुट्टै पहिचान कायम राख्छ तर भगवानसँग पूर्णतया एक हुँदैन।
चैतन्य महाप्रभुको अचिन्त्य भेदाभेद तत्त्वः
पन्ध्रौँ शताब्दीका चैतन्य महाप्रभुको दर्शनलाई अचिन्त्य भेदाभेद तत्त्व भनिन्छ, जसको अर्थ 'अकल्पनीय रूपमा एक र भिन्न' भन्ने हुन्छ। उहाँको दर्शन रामानुजाचार्यको भक्तिमा आधारित भए पनि केही विशिष्टताहरू छन्। चैतन्य महाप्रभुका अनुसार, भगवान श्रीकृष्ण (परमेश्वर) आफ्ना सृष्टिसँग (जीव र भौतिक जगत् सहित) अकल्पनीय रूपमा एक पनि हुनुहुन्छ र भिन्न पनि हुनुहुन्छ। यसको अर्थ उहाँहरूबीचको सम्बन्ध सामान्य मानवीय तर्कभन्दा बाहिर छ। तिनीहरू सारमा एक (गुणात्मक रूपमा समान) छन् तर मात्रा र व्यक्तिगत पहिचानमा भिन्न छन्। उदाहरणको लागि आगो र त्यसका स-साना झिल्काहरूजस्तै। उहाँले श्रीकृष्णलाई स्वयं भगवान (परम पुरुषोत्तम भगवान) मान्नुभएको छ र श्रीकृष्णलाई नै नारायणको पनि स्रोत मान्नु भएको छ। उहाँले श्री राधालाई कृष्णको सर्वोच्च आन्तरिक शक्ति (ह्लादिनी शक्ति) को रूपमा लिनुभएको छ। त्यसैगरि राधा-कृष्णको प्रेमलाई सर्वोच्च वास्तविकताको रूपमा प्रस्तुत गर्नुभएको छ। आध्यात्मिक जीवनको अन्तिम लक्ष्य प्रेम-भक्ति (श्रीकृष्णप्रति शुद्ध प्रेम) प्राप्त गर्नु हो। चैतन्य महाप्रभुका अनुसार यो प्रेम मुक्तिभन्दा पनि उच्च हो। चैतन्य महाप्रभुले यस युग (कलियुग) मा संकीर्तन (सामूहिक रूपमा भगवान, विशेषगरी हरे कृष्ण महामन्त्रको कीर्तन) लाई नै कृष्णप्रेम प्राप्त गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी माध्यमको रूपमा प्रचार गर्नुभएको छ।
यसरी, वेदान्त दर्शनका विभिन्न आचार्यहरूले परम ब्रह्मको अस्तित्व र यसको व्याख्यालाई आ-आफ्ना विशिष्ट दृष्टिकोणबाट प्रस्तुत गरेका छन्। यी व्याख्याहरूमा आधारित भएर विभिन्न सम्प्रदाय र उप-सम्प्रदायहरूको जन्म भएको देखिन्छ, जसमध्ये शंकराचार्यको अद्वैत, रामानुजाचार्यको विशिष्टाद्वैत र चैतन्य महाप्रभुको अचिन्त्य भेदाभेद प्रमुख छन्। यी भिन्नताका बावजुद, सबै सम्प्रदायहरूको सार अन्ततः परम ब्रह्मको प्राप्ति र आत्मिक आनन्दको खोजी नै रहेको छ। वैदिक सभ्यताको अर्को सुन्दर पक्ष भनेको यही विशाल दार्शनिक परम्पराभित्र पनि आ-आफ्ना व्याख्या र विचारहरूलाई सम्मान गर्दै एक अर्काका सम्प्रदायहरूप्रति सहअस्तित्व र सहृदयताको मर्मलाई आत्मसात गरी अघि बढ्नु हो। यसले हिमवत् खण्ड र समग्र भारतीय उपमहाद्विपको चिन्तन परम्पराको गहनता, समावेशीता र निरन्तर विकसित भइरहने प्रवृत्तिको अनुपम उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ।